Contract met een vertaler van je boek: wat erin moet staan

Een contract met een vertaler van je boek moet zes vragen beantwoorden: van wie is de vertaling, wat mag jij ermee, wanneer wordt ze geleverd, hoeveel correcties zitten erbij, hoe wordt de vertaler vermeld, en wat mag en niet met AI. De prijs vergeet iedereen op te schrijven. Deze vragen vergeten ze, en die ontploffen later.

Dit artikel is een checklist, geen juridisch advies. Voor een boek dat je in meerdere landen wilt verkopen, loont het om het concept aan een advocaat te laten zien.

Waarom je een contract met een vertaler nodig hebt

Omdat een boek vertalen niet hetzelfde is als een brief vertalen. Het is maandenwerk, aan een tekst die je jaren zult verkopen. In die tijd komen er vragen: kan de vertaling ook als luisterboek uitkomen? Wat als de vertaler halverwege ziek wordt? Wie beslist over de naam van de hoofdpersoon in de Engelse versie?

De Amerikaanse Authors Guild publiceerde een modelcontract voor literair vertalers. Het is geschreven vanuit het perspectief van de vertaler tegenover een uitgeverij, maar als je zelf een vertaling bestelt, zit jij eigenlijk in de rol van de uitgeverij. De lijst met zijn artikelen is een goede kaart van wat je moet regelen.

Punt 1: van wie is de vertaling

Dit is de belangrijkste vraag, en het antwoord verrast veel schrijvers. De Authors Guild schrijft in de toelichting bij het contract aan vertalers: 'Het auteursrecht op de vertaling is van jou, en het contract moet dat duidelijk maken.'

Ook als jij de vertaling betaalde, is ze dus niet per se 'van jou' in juridische zin. Wat je krijgt, is toestemming om ze te gebruiken, en het contract bepaalt de grenzen van die toestemming.

Daarom moet in het contract uitdrukkelijk staan:

• Welke formaten. Gedrukt boek, e-book, luisterboek. Elk daarvan is een apart recht.
• In welk gebied. De hele wereld, of bepaalde landen.
• Hoelang. De hele auteursrechttermijn, of een vastgesteld aantal jaren.

In het contract van de Authors Guild houdt de vertaler alles voor zichzelf wat niet uitdrukkelijk is opgeschreven, ook bijvoorbeeld een vertaling van zijn vertaling naar een derde taal. Wil je de Engelse vertaling als basis gebruiken voor een Spaanse, schrijf het dan op. Meer daarover in wie is eigenaar van de vertaalrechten.

Punt 2: oplevering en deadlines

Wanneer wordt de vertaling ingeleverd? In één keer of in delen? Eerst een hoofdstuk om te beoordelen, daarna de rest?

Oplevering in delen is goed voor beide kanten. Jij ziet vroeg of de toon klopt, en de vertaler krijgt feedback voordat hij maanden in de verkeerde richting werkt. We schreven daarover in vertaal eerst een proefhoofdstuk.

Punt 3: redactie en correcties

In het contract van de Authors Guild staat een heel artikel over redactie. Bij jou moet het antwoord geven op:

• Hoeveel correctierondes in de prijs zitten.
• Wie wijzigingen in de tekst goedkeurt nadat de redacteur erdoor is. Ziet de vertaler ze vóór de drukker?
• Wat geldt als een 'aanvaarde vertaling', en wanneer dat gebeurt.

Deze clausule voorkomt dat een redacteur tien pagina's verandert en de vertaler dat pas ontdekt in het gedrukte boek.

Punt 4: betaling

Bedragen schrijven we hier niet op, want die verschillen per taal, genre en lengte. Wat telt is de opbouw: één betaling aan het eind, of in stappen per oplevering? Zijn er royalty's, een percentage van de verkoop, of alleen een eenmalige betaling? De Authors Guild merkt op dat veel vertalers geen royalty's krijgen, en dat het een van de dingen is die hij hun aanraadt te vragen.

Hoe je offertes vergelijkt, legden we uit in hoe je vertaaloffertes vergelijkt.

Punt 5: vermelding

Waar komt de naam van de vertaler te staan? Op de omslag, op de titelpagina, op de productpagina in de winkel? Het is een kleine clausule die veel gevoelens oproept, en je regelt haar beter vooraf. Over de vraag zelf schreven we in wordt de vertaler op het boek genoemd.

Punt 6: AI

Een relatief nieuwe clausule, en nu bijna verplicht. Ze heeft twee kanten:

• Mag de vertaler AI-hulpmiddelen gebruiken tijdens het werk, en zo ja, in welke mate. Is dat voor jou in beide richtingen belangrijk, schrijf het op.
• Wat mag jij met de vertaling. Het modelcontract van de Authors Guild verbiedt de uitgeverij AI-systemen op de vertaling te trainen zonder uitdrukkelijke toestemming van de vertaler. Het verbiedt ook een luisterboek met een computerstem zonder zijn schriftelijke instemming. Plan je zo'n luisterboek, breng het dan nu ter sprake.

Punt 7: beëindiging van het contract

Wat als je halverwege moet stoppen? Wat als het boek niet meer verkoopt? In het contract van de Authors Guild staat een artikel dat de rechten teruggeeft aan de vertaler als het boek nauwelijks verkoopt. Bedenk wat voor jou eerlijk is, en schrijf het op.

Voordat je tekent

Lees het contract één keer met de vraag 'wat als': als de vertaler verdwijnt, als je een luisterboek wilt, als je de rechten verkoopt aan een uitgeverij in het buitenland. Elke 'wat als' waarop het contract geen antwoord heeft, verdient een extra regel. Meer vragen staan in de veelgestelde vragen.