Vertaal eerst een proefhoofdstuk, dan pas het hele boek

Een proefhoofdstuk laten vertalen is de goedkoopste test die je kunt doen voordat je je aan een heel boek verbindt, en hij laat bijna alles zien wat je vooraf kunt weten. Eén voorwaarde: kies de juiste passage en weet waar je naar zoekt.

De meeste auteurs sturen het eerste hoofdstuk en krijgen precies het minst bruikbare antwoord terug.

Wat een korte passage echt test

Een test op een passage laat drie dingen zien, en alle drie zijn later lastig te herstellen.

Het eerste is de klank. Leest de tekst in de nieuwe taal alsof hij daarin geschreven is, of leest hij als een vertaling? Dat gaat niet over juistheid: een zin kan volkomen juist zijn en toch vreemd klinken.

Het tweede zijn de beslissingen. Wat is er gebeurd met een naam die betekenis draagt, met een plaatselijke uitdrukking, met een grap die op één woord leunt? Dat zijn de punten waar een vertaler moet kiezen, en die keuzes komen het hele boek door terug.

Het derde is wat verdween. Tekst die veel korter terugkomt dan het origineel is een vroeg waarschuwingssignaal, en dat is in een passage makkelijk te zien.

Welke passage je kiest

Niet het eerste hoofdstuk. Dat heb je het vaakst geredigeerd, het is meestal beschrijvend, en het is vaak het minst representatieve hoofdstuk van het boek.

Neem een passage uit het midden met drie dingen erin: dialoog tussen twee personages die anders praten, minstens één term of naam die eigen is aan het boek, en één alinea die op iets plaatselijks leunt — een plek, een gerecht, een gewoonte, een grap.

Dat is de passage die een vertaling die zich redt scheidt van een vertaling die begrijpt. Is je boek non-fictie, neem dan een passage met vaktermen en een voorbeeld uit de praktijk.

Waar je op let in de passage die terugkomt

Zes controles, en geen ervan vraagt dat je de taal kent:

• Lengte. De vertaling hoort in dezelfde orde van grootte te liggen als het origineel. Een groot verschil betekent dat er iets is geschrapt of opgeblazen.
• Namen. Dezelfde naam, in dezelfde vorm, bij elke vermelding in de passage.
• Structuur. Het aantal alinea's en de dialoogregels blijven behouden.
• Spraak. Elke zin uit het origineel heeft een tegenhanger, en geen personage zegt opeens minder.
• Getallen en data. Die gaan onveranderd mee, en dat zie je zo.
• Wat in de brontaal bleef staan. Soms is dat de juiste keuze, soms is het opgeven.

Die aanpak werkten we uit in hoe je een vertaling controleert in een taal die je niet leest.

Stuur na de mechanische controles de passage naar één persoon die de taal als moedertaal leest en vraag om één zin: klinkt dit als een boek dat in deze taal is geschreven. Geen analyse, één zin.

Wat zo'n test niet laat zien

Dit is het eerlijke deel. Eén passage test niet wat er in vertaalde boeken het vaakst misgaat: consequentie over honderden pagina's.

Een naam die tussen hoofdstuk drie en negen verandert, een term die op drie manieren wordt weergegeven, een toon die tegen het einde verwatert: geen daarvan komt in vijf pagina's boven. Over de wortel van dat probleem schreven we in waarom de naam van de heldin midden in het vertaalde boek verandert.

Daarom loont het om vóór de opdracht te vragen wat er gedaan wordt om een heel boek consequent te houden. Dat is een betere vraag dan "hoe lang duurt het".

Wat je met de uitkomst doet

Kwam de passage goed terug, dan heb je een ijkpunt. Bewaar het en gebruik het als het staaltje waaraan de rest moet voldoen.

Zat er iets niet goed, dan is dit het moment om dat te zeggen — over een passage en niet over een boek. Een beslissing nu wijzigen verandert al het volgende; dezelfde wijziging nadat het hele boek vertaald is, is overdoen.

En wil je opties vergelijken, stuur dan aan elk precies dezelfde passage: een menselijke vertaler, een vertaaldienst, of een hulpmiddel als Targum waarmee je een vertaalde passage kunt zien voordat je beslist. Een vergelijking op identieke tekst is meer waard dan welke verkooppagina ook.

Bouw je de volgorde van stappen van nul op, dan zet veelgestelde vragen ze per fase op een rij.