Waarom de naam van je hoofdpersoon halverwege verandert

Auteurs die de vertaling van hun boek ontvangen, verwachten dat het probleem een belachelijke zin zal zijn. In de praktijk is het meest voorkomende gebrek veel stiller: de naam van de hoofdpersoon staat aan het begin anders gespeld dan halverwege. Hetzelfde overkomt een stadsnaam, de bijnaam van een personage en elke term die door het boek heen terugkeert.

Waarom het gebeurt

Een boek is een lange tekst en wordt dus in delen vertaald — of een vertaler er nu maanden aan werkt, of software het stuk voor stuk verwerkt. In elk van die delen valt opnieuw een kleine beslissing: hoe spellen we deze naam in de nieuwe taal.

Voor de meeste namen bestaat geen enkel juist antwoord. Sara kan Sara of Sarah zijn. Een stad kan haar plaatselijke naam houden of de Nederlandse vorm krijgen. Elke keuze is op zichzelf redelijk. Het probleem ontstaat pas wanneer de keuze halverwege verandert.

Waarom het de lezer stoort

Een lezer die twee vormen van dezelfde naam tegenkomt, doorgrondt niet altijd wat er is gebeurd, maar voelt wel iets. Soms denkt hij aan twee personages. Soms stopt hij simpelweg even. Geen dramatische misser, en toch precies het gevoel waardoor een boek leest alsof niemand het heeft geredigeerd.

En namen zijn alleen het zichtbare geval. Hetzelfde gebeurt met een vakterm die in drie hoofdstukken op drie manieren is weergegeven, of met de aanduiding van een personage — de rabbijn, de priester, de onderwijzer — die zonder reden verandert.

Wat het echt oplost

Niet het talent van de vertaler en geen nieuwe techniek. Wat het oplost, is een lijst.

Voordat het vertalen begint, schrijf je één pagina: namen van personages in de gekozen spelling, plaatsnamen, termen die terugkeren, en woorden die helemaal niet vertaald worden. Die pagina blijft in beeld bij wie vertaalt, van het eerste hoofdstuk tot het laatste, zodat geen enkele beslissing telkens opnieuw hoeft te vallen.

Het klinkt te eenvoudig, en zo eenvoudig is het ook. De meeste boeken redden het met twintig regels. Bestel je een vertaling bij een aanbieder, vraag dan hoe die de consistentie over een heel boek bewaakt — het antwoord zegt veel.

De controle die je zelf kunt doen

Dit is een van de weinige controles die werkt in een taal die je niet leest, want ze vraagt zoeken in plaats van begrijpen.

Open het vertaalde bestand, kies vijf namen en vijf belangrijke termen, en zoek ze allemaal op. Je let op één ding: of iets in twee vormen voorkomt. Zo ja, dan heb je een echt probleem gevonden, en kun je beter vragen om correctie in het hele boek dan alleen op de plek die jij zag.

Meer over het verschil tussen de aanpakken: een menselijke vertaler tegenover AI. En de overige controles zonder de taal: een vertaling controleren in een taal die je niet leest.

Wat te doen met een boek dat al vertaald is

Bestaat het probleem al in jouw vertaalde boek, dan hoeft er niets opnieuw vertaald te worden. Een naam of term herstellen is een mechanische vervanging door het hele bestand, meestal een uur werk en geen week.

Wel belangrijk: herstel in één richting en niet per geval op gevoel. Kies één vorm, vervang alle andere daardoor, en controleer daarna of de zoekfunctie de tweede vorm echt niet meer vindt. Anders hou je een boek over met drie vormen in plaats van twee.