Hoe controleer je een vertaling in een taal die je niet leest

Een auteur die een vertaling bestelt in een taal die hij niet leest, staat ongemakkelijk: hij betaalt voor een product dat hij niet kan beoordelen. Dat gevoel is begrijpelijk, maar overdreven. Een groot deel van de gebreken in boekvertalingen gaat helemaal niet over formulering, maar over consistentie en volledigheid — en dat controleer je zonder één woord van de doeltaal te kennen.

1. Lengte en volledigheid

Begin bij de cijfers. Vergelijk het aantal woorden of tekens tussen bron en vertaling. De redelijke verhouding verschilt per talenpaar, maar een ongewoon tekort betekent verdwenen tekst. Tel daarna hoofdstukken, kopjes en kopnummers. Een ontbrekend hoofdstuk komt voor, en het valt binnen twee minuten op.

2. Namen in één spelling

Kies tien persoons- en plaatsnamen en zoek ze allemaal op in het vertaalde bestand. Je hoeft de zin niet te begrijpen om te zien dat een naam in twee vormen voorkomt. Dit is de controle die het meest voorkomende gebrek in lange boeken vindt.

3. Getallen, data en eenheden

Getallen worden niet vertaald maar overgenomen, waardoor een fout er des te meer uit springt. Loop data, leeftijden, afstanden en hoeveelheden na en vergelijk met de bron. Is afgesproken dat eenheden worden omgerekend, controleer dan of dat overal gebeurt en niet in één hoofdstuk.

4. Structuur en opmaak

Voetnoten op hun plaats, lijsten nog steeds lijsten, citaten nog steeds ingesprongen, kopjes op dezelfde hiërarchie. Een vertaling die door automatische gereedschappen is gegaan, verliest juist deze laag, en dat zie je zonder een woord te lezen.

5. De omgekeerde controle

Neem drie alinea's uit de vertaling en haal ze met een gratis hulpmiddel terug naar je eigen taal. Het resultaat wordt niet mooi, en dat hoeft ook niet: je inspecteert inhoud, geen stijl. Komt een zin terug met een duidelijk andere betekenis, of met een ontbrekend zinsdeel, dan heb je iets gevonden om naar te vragen.

6. Dialoog als graadmeter

Bevat het boek dialoog, dan begeeft een zwakke vertaling het daar het eerst. Ook zonder de taal te lezen valt er iets te zien: lijken de zinslengtes in de dialoog op die van het origineel of zijn ze allemaal gegroeid, zijn leestekens en gedachtestreepjes bewaard, bleven korte uitroepen kort. Dialoog waarin elke regel een derde langer werd, verraadt een vertaling die uitlegt in plaats van spreekt.

Vraag een moedertaallezer om drie dialoogregels hardop te lezen. Struikelt die of corrigeert hij zichzelf onderweg, dan klinkt het als geschreven tekst en niet als iemand die praat — een gebrek dat lezers voelen, ook als ze het niet kunnen benoemen.

7. Een moedertaallezer, op drie passages

Wat overblijft — klinkt het natuurlijk — vraagt een mens. Maar die hoeft het boek niet helemaal te lezen. Kies een passage uit de opening, een uit het midden en een uit het slot, en stel precies drie vragen: klinkt dit als een boek dat oorspronkelijk in deze taal is geschreven, klinkt de spreker in alle drie als dezelfde persoon, en klinkt er iets te vertaald. Drie gerichte vragen leveren veel meer op dan een vaag verzoek om "de tekst even door te nemen".

We behandelen de oorzaak van deze problemen in contextvensters en consistentie, en de keuze van een aanpak in een menselijke vertaler tegenover AI.