Vertalen via een tussentaal: wanneer werkt het en wanneer niet?

Vertalen via een tussentaal betekent dat je het boek niet uit het origineel vertaalt, maar uit een bestaande vertaling, bijvoorbeeld uit de Engelse versie naar het Spaans. Het werkt als de eerste vertaling heel goed en af is, en als er geen directe vertaler beschikbaar is voor de taal die je wilt. Het werkt minder goed voor een boek waarvan de stem draait om woordspelingen, poëzie of dialect, want elk compromis in de eerste vertaling gaat mee.

Wat is vertalen via een tussentaal

Stel dat je een roman in het Hebreeuws schreef en dat die al in het Engels is verschenen. Nu neemt iemand uit Spanje contact met je op. Er zijn twee wegen: vertalen uit het Hebreeuws naar het Spaans, of vertalen uit het Engels naar het Spaans.

De tweede weg heet indirecte vertaling, of vertalen via een tussentaal. Op Wikipedia staat een eenvoudige definitie: een vertaling van een vertaling.

Het is geen nieuwe uitvinding. José Saramago vertaalde bijvoorbeeld 'Anna Karenina' in 1959 naar het Portugees vanuit de Franse vertaling, niet uit het Russisch. Eeuwenlang reisden boeken tussen talen via de grote taal die op die plek beschikbaar was.

Waarom mensen het doen

Omdat het soms de enige praktische mogelijkheid is.

• Er zijn niet genoeg directe vertalers. Vertalers van Hebreeuws naar Engels zijn er veel. Van Hebreeuws naar Portugees, Nederlands of Japans veel minder. En van Engels naar elke taal bestaat een hele markt.
• De Engelse vertaling bestaat al. Heb je een geredigeerde Engelse versie, dan is dat kant-en-klaar materiaal.
• Redacteuren in het buitenland hebben het Engels al gelezen. Besloot een buitenlandse uitgever het boek te kopen nadat hij het in het Engels las, dan wil hij soms dat de vertaling dicht blijft bij wat hij las.

Wat er onderweg verloren gaat

Het probleem is simpel: elke vertaling is een reeks beslissingen, en de tweede vertaler krijgt de beslissingen van de eerste zonder te weten dat het beslissingen zijn.

Een voorbeeld. In je boek zit een personage dat Shaked heet. In het Hebreeuws is dat ook het woord voor amandel, de naam van een boom, en in één hoofdstuk zit daar een grap over. De Engelse vertaler besloot de naam Shaked te houden en de grap te laten vallen. De Spaanse vertaler, die alleen het Engels leest, weet niet eens dat er een grap was. En misschien had die in het Spaans juist gered kunnen worden.

Meer voorbeelden van wat doorschuift:

• Namen. Hoe de naam in Latijnse letters is geschreven. De vorm die voor het Engels is gekozen, komt in elke taal daarna terecht. We schreven daarover in waarom namen veranderen in vertaalde boeken.
• Culturele verwijzingen. Legde de Engelse vertaler iets uit, of verving hij het door een Amerikaans equivalent, dan krijgt de tweede vertaler het Amerikaanse equivalent. Een Spaanse lezer die over een Israëlisch gebruik leest dat door een Amerikaans gebruik is vervangen, krijgt een boek dat nergens thuishoort.
• Fouten. Een zin die in het Engels verkeerd is begrepen, wordt ook in het Spaans verkeerd vertaald, dit keer met volle overtuiging.

Volgens hetzelfde artikel op Wikipedia raadde UNESCO al in 1976 aan om indirecte vertaling alleen te gebruiken als er geen andere keus is. Dat is een voorzichtige richtlijn, maar ze begrijpt het probleem.

Wanneer het wel zinvol is

Niet elk boek lijdt er even erg onder. Vertalen via een tussentaal past beter als:

• Het boek op inhoud steunt en niet op taal. Non-fictie, een vakgids, een memoir in een directe stijl. Wat telt, is wat er gebeurde en wat er werd uitgelegd, niet hoe de zin klinkt.
• De eerste vertaling echt goed is. Geredigeerd, gecontroleerd, en jij of iemand die je vertrouwt heeft haar gelezen en goedgekeurd.
• Er geen goede directe vertaler is. Een goede vertaling via het Engels is beter dan een zwakke vertaling rechtstreeks uit het Hebreeuws.

Het past minder bij poëzie, bij kinderboeken op rijm, bij een roman waarvan de stem draait om slang of om het Hebreeuws van een bepaalde periode. Bij zulke boeken brengt elke extra laag de lezer verder van het origineel. Hoe je zo'n boek herkent, legden we uit in is mijn boek moeilijk te vertalen.

Koos je voor een tussentaal, wat doe je dan

1. Maak eerst de eerste vertaling af. Begin niet aan het Spaans als het Engels nog in de redactie zit. Anders heb je twee boeken die tegelijk veranderen.
2. Geef de tweede vertaler ook het origineel. Ook als hij geen Hebreeuws leest, kan hij hulpmiddelen gebruiken of iemand vragen die het wel leest, als iets in het Engels vreemd lijkt.
3. Geef een lijst met namen en termen door. Hoe elke naam wordt geschreven, en wat elke bijzondere term in het origineel betekent.
4. Markeer de plekken waar het Engels bewust afweek. Een grap die werd vervangen, een gedicht dat opnieuw werd geschreven, een gebruik dat werd uitgelegd. Drie regels uitleg kunnen een heel hoofdstuk aan compromissen besparen.

Meer over hoe je de toon van het boek aan een vertaler overbrengt, schreven we in hoe je een vertaler uitlegt hoe het boek moet klinken.

En computervertaling?

Ook computerprogramma's kunnen rechtstreeks van Hebreeuws naar Spaans vertalen, zonder via het Engels te gaan. Gebruik je zo'n dienst, vraag dan wat hij echt doet: vertaalt hij uit het origineel, of gaat hij onderweg via het Engels? Maar de principiële vraag blijft: ook als een computer een vertaling vertaalt, erft hij de beslissingen van de eerste vertaling. Kun je uit het origineel vertalen, dan is dat meestal beter.