Is mijn boek moeilijk te vertalen? Zeven signalen om vooraf na te gaan

Een boek is moeilijk te vertalen als de vorm er net zo zwaar weegt als de betekenis: rijm, woordspelingen, straattaal die bij een personage hoort, of tekst die op een vaste plek op de pagina moet passen. Zo'n boek kun je laten vertalen, en zulke boeken worden voortdurend vertaald. Maar het vraagt meer tijd, meer keuzes en meer betrokkenheid van jou. Is je boek moeilijk te vertalen? Hier zijn zeven signalen om na te gaan voordat je begint.

Waarom sommige boeken moeilijker te vertalen zijn

Het grootste deel van de tekst in een boek gaat zonder drama van de ene taal naar de andere. ‘Ze deed de deur open en liep de regen in’ klinkt in elke taal goed.

Het wordt lastig als de woorden zelf deel zijn van de ervaring. Een rijm werkt alleen door de klank. Een woordspeling werkt alleen door twee betekenissen van hetzelfde woord. Zodra je van taal wisselt, verdwijnen die klank en die dubbele betekenis, en moet de vertaler iets nieuws bouwen.

Zeven signalen dat je boek moeilijk te vertalen is

1. Rijm en metrum. Een kinderboek op rijm, gedichten in een roman, of proza met een precies ritme. Bijna nooit kun je zowel de woorden als het rijm bewaren. Je moet kiezen.

2. Woordspelingen. Een grap die leunt op een woord met twee betekenissen, of op twee woorden die op elkaar lijken. In een andere taal werkt die niet, en op diezelfde plek moet een andere grap komen.

3. Namen met een betekenis. Een personage dat Tal heet (Hebreeuws voor ‘dauw’) omdat ze zacht en stil is, of een hond die Shoko heet (‘chocolademelk’) omdat hij bruin is. De lezer in een andere taal hoort die betekenis niet. Over namen in vertaling schreven we in waarom de naam van de hoofdpersoon halverwege het vertaalde boek verandert.

4. Straattaal, accent en gebroken taal. Een personage dat de straattaal van een bepaalde buurt spreekt, een oma met een accent, of een kind dat met fouten praat. Dat moet allemaal opnieuw worden opgebouwd in de nieuwe taal, zonder van het personage een karikatuur te maken.

5. Citaten uit bekende bronnen. Bijbelverzen, regels uit liedjes, gebeden, of een citaat uit een ander boek. Voor een deel daarvan bestaat in de doeltaal al een gangbare vertaling, en voor een deel zijn er rechthebbenden. Allebei vragen ze om controle.

6. Meerdere talen in het boek. Een Hebreeuws boek met zinnen in het Jiddisch, Arabisch of Russisch. In het origineel zegt die tweede taal iets over het personage. In de vertaling moet je kiezen: laten staan, vertalen, of op een andere manier aangeven.

7. Tekst die op een vaste plek moet passen. Een geïllustreerd kinderboek waarin de tekst in de illustratie staat, een strip, of een boek met een precieze paginavormgeving. Valt de vertaling langer uit, en uit het Hebreeuws valt ze meestal langer uit, dan past ze gewoon niet.

Wat je doet met een boek dat moeilijk te vertalen is

Niet opgeven. Plannen.

Test eerst op een klein stuk. Kies de moeilijkste pagina van het boek, die met het rijm of de grap, en laat alleen die vertalen. Je weet dan heel snel of de aanpak werkt. Daarover schreven we in eerst een voorbeeldhoofdstuk vertalen.

Markeer de lastige plekken vooraf. Een lijstje met alle woordspelingen, namen met een betekenis en citaten bespaart de vertaler gokwerk en jou verrassingen.

Bepaal wat belangrijker is. In een boek op rijm: wat weegt zwaarder, het precieze verhaal of het rijm? Bij een grap: het oorspronkelijke woord of de lach? Er is geen goed antwoord, maar er moet wel een antwoord zijn, en het moet van jou komen.

Zorg dat je bereikbaar bent. De vertaler van een moeilijk boek gaat vragen stellen. Een auteur die snel antwoordt, krijgt een betere vertaling, en sneller.

Accepteer dat het langer duurt. Eén pagina op rijm kan meer tijd kosten dan een heel hoofdstuk gewoon proza. Dat is geen teken dat er iets mis is.

Moeilijk te vertalen betekent niet: niet de moeite waard

Integendeel. De boeken die moeilijk te vertalen zijn, hebben meestal het meeste karakter, en dat karakter is wat lezers onthouden. De vraag is niet of je laat vertalen, maar hoe je de juiste route voor jouw boek kiest.

Is je boek op rijm, vol humor of opgebouwd rond de vormgeving van de pagina, overweeg dan een route waarin een mens de vertaling nakijkt en niet alleen een machine. Over de verschillen tussen de routes schreven we in een korte woordenlijst van vertaalmethoden. Meer vragen vind je bij de veelgestelde vragen.