Korte begrippenlijst: wat elke vertaalmethode werkelijk betekent

De meeste auteurs die zich in vertalen gaan verdiepen, komen vijf of zes termen tegen en gaan ervan uit dat ze weten wat die betekenen. Meestal niet. Deze lijst legt elk begrip in gewone taal uit, en wat het in de praktijk voor je boek betekent.

Waarom dat praktisch uitmaakt: hetzelfde geldbedrag koopt heel verschillende dingen, afhankelijk van welk woord er in de prijsopgave stond.

De vertaalmethoden zelf

Menselijke vertaling. Iemand leest het origineel en schrijft het boek opnieuw in een andere taal. Dat is geen woorden omruilen, het is schrijven: de vertaler beslist hoe een personage klinkt, waar een lange zin breekt, en wat er gebeurt met een woordspeling die in de nieuwe taal niet bestaat. Het is ook het langzaamst.

Machinevertaling. Software maakt de versie in de nieuwe taal zonder dat iemand die naloopt. Zeer snel en zeer goedkoop. Voor korte, zakelijke tekst is dat vaak redelijk; bij een heel boek valt het bijna altijd op, want de problemen zitten niet in de losse zin maar in wat over tweehonderd bladzijden wegdrijft.

Nabewerking van machinevertaling. Software maakt een concept en een mens loopt het na en corrigeert. Dit is vandaag de gangbare vorm in de markt, en die komt in twee sterktes: een lichte ronde die alleen zichtbare fouten herstelt, en een diepe ronde waarin de bewerker vrij herschrijft tot de tekst leest als tekst die in de nieuwe taal geschreven is. Het is de moeite waard te vragen welke van de twee je krijgt aangeboden.

Een gecombineerd proces met controle. Nieuwere varianten van de methode hierboven voegen automatische controlestappen toe — de vertaalde tekst opnieuw lezen en zoeken naar zwakke passages — voordat er een mens aan te pas komt. Het idee is dat die mens een beter concept krijgt om mee te beginnen.

Wat er rondom de vertaling gebeurt

Localisatie. De inhoud zelf aanpassen aan een ander publiek. Staat er een afstand in kilometers, een bedrag in een plaatselijke munt, of een verwijzing naar een televisieprogramma dat niemand elders kent, dan pakt localisatie dat aan. In een roman gebruik je het voorzichtig, want het kan juist de plaatselijke kleur wissen die het boek interessant maakt.

Editen. Iemand leest de vertaalde tekst als zelfstandige tekst en vraagt of die werkt. Houterige zinnen, gebroken tempo, dialoog die stijf klinkt. Dit is de stap die het meest bepaalt hoe de lezer het ervaart, en ook de stap die het vaakst wegvalt.

Corrigeren. Een laatste ronde over spelling, interpunctie en witruimte. Belangrijk, maar het repareert geen boek dat nauwelijks leest.

Terugvertaling. Het resultaat terug naar je eigen taal vertalen om te lezen wat eruit kwam. Nuttig om een echte fout te vinden — een naam die veranderde, een zin die omklapte — maar beoordeel er geen stijl op. Een terugvertaling van mooie tekst klinkt vlak, en dat is normaal.

Termenlijst. Een kort document dat vooraf vastlegt hoe elke naam, plaats en terugkerende term wordt geschreven. Dit is het goedkoopste onderdeel van deze lijst en dat met het grootste effect op de samenhang van het boek.

Welke vragen je stelt voordat je beslist

Vraag wie de tekst naloopt nadat die is gemaakt, en hoeveel tijd daaraan gaat. "Een mens controleert het" kan twee weken werk betekenen of een uur doorbladeren.

Vraag wat er gebeurt als iets je niet bevalt. Is er een correctieronde, en hoeveel.

En vraag hoe samenhang over het hele boek wordt bewaakt, want dat is het meest voorkomende gebrek in lange teksten — we gingen erop in bij waarom de naam van je hoofdpersoon halverwege verandert.

Hoe je kiest

De eenvoudige regel: hoe zwaarder de stem van het boek weegt, hoe meer menselijk werk nodig is. Een goed geordend non-fictieboek en een vakboek verdragen een geautomatiseerd proces met goede controle uitstekend. Een roman, een persoonlijk verhaal en poëzie niet.

Hoe dit per soort boek uiteenvalt schreven we apart in welke vertaalroute bij jouw soort boek past. En begin je je er net in te verdiepen, dan dekken onze veelgestelde vragen de rest.