Roman, memoir, kinderboek of handboek: elk wil een andere route

Een boek wordt voor vertaling niet gemeten aan zijn lengte maar aan wat erin breekt zodra het van taal verandert. In een roman breekt de stem, in een kinderboek het ritme, en in een vakboek een term die bij elke vermelding gelijk had moeten blijven. Daarom past hetzelfde proces niet bij de vier gangbare soorten boeken.

De tabel hieronder is de korte versie, de uitleg volgt.

Soort boek	Riskantst om te verliezen	Wat het vooral nodig heeft
Roman	Stem van de verteller en dialoog	Een mens die de tekst als tekst leest
Memoir	Persoonlijkheid en openheid	Een vertaler die het verhaal begrijpt, niet alleen de woorden
Kinderboek	Ritme, rijm, regellengte	Opnieuw schrijven binnen een beperking
Vakboek	Samenhang van termen en juistheid	Een termenlijst en systematische controle

Roman

Het probleem met een roman is dat je hem volkomen correct kunt vertalen en toch een saai boek overhoudt. Elke zin is juist, en toch klinken alle personages hetzelfde, de humor is weg, en de spanning van bladzijde één is er niet.

Dat gebeurt vooral in de dialoog. Mensen praten niet in volledige zinnen, en een vertaling neigt ertoe die te "verbeteren" tot iets wat te netjes is. Daarover schreven we in waarom dialoog stijf klinkt in vertaling.

Wat nodig is: iemand die het resultaat leest als een gewone lezer en zich afvraagt of het als een boek klinkt. Geen controle tegen het origineel — een leesbeurt.

Memoir

Een memoir ziet uit als eenvoudige tekst, en dat verleidt ertoe hem als non-fictie te behandelen. Dat is een fout.

De waarde van een memoir is dat de lezer voelt dat een echt mens tegen hem praat. Dat rust op kleine keuzes: een zin die afbreekt, een alledaags woord in plaats van een gewichtig woord, een herhaling die als twijfel leest. Een proces dat opruimt en verfraait — en veel vertaalprocessen doen precies dat — wist juist datgene wat het boek van jou maakt.

Wat nodig is: vooraf en uitdrukkelijk aan de vertaler zeggen dat de tekst gesproken moet klinken en niet gepolijst. Hoe je zo'n verzoek formuleert behandelden we in hoe je uitlegt hoe je boek moet klinken.

Kinderboek

Dit is het soort dat het meest op het verkeerde been zet. De tekst is kort, de woorden zijn eenvoudig, en het lijkt twee dagen werk.

In de praktijk is het het zwaarste werk. Rijmt het boek, dan reist het rijm niet mee — iemand moet een nieuw rijm bedenken dat ongeveer hetzelfde zegt en bij dezelfde tekening past. Moet de regel onder een illustratie passen, dan heeft die een maximale lengte. En leest een ouder voor, dan moet het ritme in de mond werken.

Wat nodig is: het als herschrijven behandelen in plaats van als vertalen, en degene die het doet de vrijheid geven om te veranderen.

Handboek of vakboek

Hier is alles eigenlijk eenvoudiger, en terecht: dit is het soort dat een geautomatiseerd proces met controle het best verdraagt.

Het enige gevaar is samenhang. Wordt een centrale term door het boek heen op drie manieren vertaald, dan verliest de lezer de draad, en dat gebrek treft ook menselijke vertalers bij een lang boek.

Wat nodig is: een korte termenlijst die vóór de start wordt vastgelegd. Twintig tot vijftig regels dekken de meeste boeken, en het is het goedkoopste dat je kunt doen om het resultaat te verbeteren.

Hoe je in de praktijk beslist

Stel jezelf één vraag: wat verliest de lezer als elke zin juist maar vlak is.

Is het antwoord "niets, hij komt hier iets leren", neem dan een efficiënte route met controle. Is het antwoord "de hele reden dat ik dit boek las", betaal dan voor een menselijk oog dat de tekst als tekst naloopt.

De termen zelf worden uitgelegd in een korte begrippenlijst van vertaalmethoden, en de overige veelvoorkomende vragen in onze veelgestelde vragen.