Wie bezit de vertaalrechten van een boek?

Het recht om te beslissen dat je boek wordt vertaald is altijd van jou. De open vraag is wie eigenaar is van de vertaalde tekst zelf, en dat regel je in de afspraak met degene die hem maakte — het gaat niet vanzelf. Dat is de kern van vertaalrechten, en van daaruit vertakt het zich in drie situaties.

Eén ding vooraf: dit is algemene uitleg, geen juridisch advies, en de regels verschillen per land.

Wat een vertaling juridisch gezien is

Het kernidee is dat een vertaling geldt als een "afgeleid werk": een nieuw werk dat op een bestaand werk leunt. Het Amerikaanse auteursrecht noemt vertaling uitdrukkelijk als eerste voorbeeld daarvan.

Daaruit volgen twee conclusies die het onthouden waard zijn. Ten eerste: het recht om een afgeleid werk te maken ligt bij de rechthebbende van het oorspronkelijke boek. Ten tweede: de rechten die in een vertaling ontstaan dekken alleen wat de vertaler toevoegde en geven geen enkel recht op de oorspronkelijke tekst.

Simpel gezegd: een vertaling maakt niemand eigenaar van jouw boek, maar er ontstaat wel een nieuwe laag waarvan je wilt weten van wie die is.

Het gewone geval: jouw boek, en jij geeft de vertaalopdracht

Dit is de situatie van de meeste lezers van dit artikel, en de eenvoudigste.

Jouw boek. Jij besluit dat het naar een bepaalde taal gaat. Je hebt één ding nodig: dat de vertaalde tekst van jou is, zodat je die kunt verkopen, wijzigen, er een gedrukte editie van kunt maken en er over twee jaar vanuit verder kunt vertalen.

Werk je met een menselijke vertaler, dan regel je dat met een clausule in de afspraak. Gebruik je een dienst of hulpmiddel, dan lees je de gebruiksvoorwaarden en stel je vast dat die geen rechten op het resultaat voorbehouden.

Het klinkt te formeel voor het boek van een onafhankelijke auteur, en het is precies het punt waarop mensen twee jaar later vastlopen: als ze een gedrukte editie willen uitbrengen en de vertaler niet meer reageert.

Het geval dat controle vraagt: een menselijke vertaler

Een goede literaire vertaler doet creatief werk, en in veel landen levert hem dat een zeker recht op de tekst op die hij maakte. Dat maakt hem geen eigenaar van het boek: het betekent dat je beter schriftelijk vastlegt wat er met de tekst gebeurt.

Drie vragen die in de afspraak thuishoren, ook als die uit drie regels e-mail bestaat:

• Van wie is de vertaalde tekst na betaling
• Mag je die bewerken zonder te vragen
• Komt de naam van de vertaler in het boek, en waar

Dat derde punt is niet louter juridisch; in veel landen is het gebruikelijk de vertaler te vermelden, en lezers waarderen dat.

Het derde geval: het boek van iemand anders

Hier is het antwoord kort. Een boek dat iemand anders schreef en waarvan de rechten gelden, wordt niet zonder toestemming vertaald. Hoe goed de vertaling ook is, of je de auteur noemt en hoe laag je prijs is, doet niet ter zake.

Twee uitzonderingen openen wel een deur. De eerste is een boek waarvan de rechten zijn verlopen en dat publiek domein is. De tweede is uitdrukkelijke toestemming, gekocht of gekregen van de rechthebbende, meestal de uitgever en niet de auteur.

Nog iets: ook als het oorspronkelijke boek publiek domein is, kan een bestaande vertaling ervan zelf beschermd zijn. Wil je een versie in een derde taal, vertaal dan uit het origineel.

Wat je regelt voordat je begint

Voordat je een vertaling bestelt, en lang voordat je iets naar een winkel uploadt, is het de moeite waard vier vragen schriftelijk voor jezelf te beantwoorden: bij wie liggen de rechten op het oorspronkelijke boek; wie wordt eigenaar van de nieuwe tekst; mag je die bewerken; en wie krijgt de vermelding.

Vier regels. Ze zijn meer waard dan alle overige papierwinkel rond het uitgeven van een boek, en ook de beslissing over een internationaal boeknummer wordt eenvoudiger zodra het eigendom duidelijk is. Bouw je de volgorde van stappen op, dan helpt veelgestelde vragen.