Een vertaler past nu in een telefoon. Jouw boek nog niet

Op 2 september 2026 verschenen gratis vertaalmodellen die op een gewone telefoon draaien, zonder internet. Dat is een indrukwekkend technisch bericht, en het betekent niet dat je er een boek mee kunt vertalen.

Het verschil tussen die twee zinnen is ongeveer alles wat een schrijver over automatisch vertalen moet begrijpen, en daarom loont het er even bij stil te staan.

Wat er is gepubliceerd

De onderzoeksafdeling van Tether maakte de vrijgave bekend van opensource-modelfamilies die tussen talen vertalen en rechtstreeks op kleine apparaten draaien — een telefoon, een laptop — in plaats van op een server ergens anders.

Volgens de aankondiging dekt de ene familie negentien Afrikaanse talen, een tweede acht, en een derde negen Europese talen. Het cijfer dat het verhaal verklaart is de omvang: een van de varianten neemt zo'n 36 megabyte opslag in beslag, tegenover honderden megabytes bij een andere bekende offline-vertaaloplossing. Klein genoeg dus om in een telefoon te passen.

Wat dat voor de meeste mensen ter wereld betekent: vertalen dat werkt zonder bereik, zonder account, en zonder dat de tekst het apparaat verlaat.

Waarom dit jouw boek niet is

Drie redenen, en ze zijn alle drie eenvoudig.

Jouw taal staat er waarschijnlijk niet bij. Het Hebreeuws ontbreekt in de lijsten. Ook als je zou willen, valt er niets aan te zetten.

Het is gebouwd voor een zin, niet voor een boek. Een hulpmiddel van dit formaat vertaalt een fragment en is klaar. Het houdt niet vast dat het personage in hoofdstuk twaalf hetzelfde personage is als in hoofdstuk twee, en dat zij kort praat en zonder dure woorden. Een boek is precies de plek waar zo'n geheugen alles bepaalt.

Correct is niet leesbaar. Een juist vertaalde zin kan een zin zijn die niemand ooit zou zeggen. Een lezer kan dat niet benoemen, hij stopt gewoon met lezen. We schreven over dat verschijnsel in merken lezers een machinevertaling op.

Wat er deze week dan wél veranderde

Twee dingen die je wel raken.

Het eerste: het vertalen van korte tekst is iets geworden dat gratis in je broekzak zit, ook op plekken in de wereld waar internet niet vanzelfsprekend is. Dat vergroot de kaart van mogelijke lezers, niet de kaart van vertalers.

Het tweede, en dat is minder aangenaam: als eenvoudig vertalen vandaag een gratis dienst is, dan hoort alles waarvoor je bij een boekvertaling betaalt te bestaan uit wat deze hulpmiddelen níét doen. Consistentie over tweehonderd bladzijden. Een personage dat als zichzelf klinkt. Een grap die landt. Iemand die het gelezen en goedgekeurd heeft.

Dat is een goede vraag om te stellen aan iedereen die je een boekvertaling aanbiedt, mens of machine: wat krijg ik precies bovenop het omzetten van zinnen? Komt er geen antwoord, dan heb je betaald voor iets wat je op je telefoon kunt zetten.

Hoe je zo'n bericht de volgende keer leest

Bijna elke maand verschijnt er een aankondiging over een nieuw vertaalhulpmiddel, en de meeste klinken alsof ze alles veranderen. Drie vragen sorteren ze snel.

Staat mijn taal op de lijst? Zo niet, dan is het bericht interessant en niet relevant.

Is het bedoeld voor korte of voor lange tekst? Hulpmiddelen voor korte tekst worden geen hulpmiddelen voor boeken, alleen omdat ze goed zijn.

Wie heeft het resultaat gecontroleerd? Is het antwoord "niemand", dan heb je een ruwe versie gekregen, geen boek.

Wat je er in de praktijk mee doet

Niets met haast. Dit is geen bericht dat deze week om actie vraagt.

Maar zit je in de fase waarin je een tweede taal overweegt, neem er dan één ding uit mee: kies eerst wát je vertaalt en vóór wie, en pas daarna waarnaartoe. De kaart van de talen verandert snel, en de vraag wie jouw lezers zijn verandert langzaam. We verzamelden de afwegingen in hoe je een taal kiest, en voor je je ergens aan vastlegt loont het om één hoofdstuk te laten vertalen en te kijken wat er terugkomt.

De overige vragen die in deze fase terugkomen staan bij de veelgestelde vragen.