Merken lezers of een boek door een machine is vertaald?

Elke auteur die aan een vertaling denkt, stelt dezelfde vraag: als ik mijn boek door een computer laat vertalen, voelen lezers dat dan? Iemand heeft dat serieus getest, en het antwoord is dat ze het vrijwel niet merken — en toch de menselijke versie verkiezen, zonder te kunnen zeggen waarom.

Hoe de test eruitzag

Onderzoekers namen 15 romans die professionele vertalers naar het Engels hadden vertaald, en maakten van elk een tweede versie, vertaald door een computer. Daarna gaven ze echte lezers — mensen die voor hun plezier lezen, geen specialisten — fragmenten uit elk boek, met twee vragen: raad welk fragment machinaal is vertaald, en zeg welk je mooier vindt.

Eerste uitkomst: ze merkten het niet

Hun gokken waren ongeveer zo goed als kop of munt. Een machinaal vertaald fragment las voor hen als elk ander boek. Dat zegt iets belangrijks over deze tijd: het tijdperk waarin computervertaling houterig en vreemd klonk, is voorbij. Wie nog denkt aan een vertaling die leest als de handleiding van een wasmachine, loopt achter op de werkelijkheid.

Tweede uitkomst: ze kozen toch de mens

Hier wordt het interessant. Diezelfde lezers, die de machineversie niet konden aanwijzen, kozen bij de vraag welke versie ze mooier vonden meestal de menselijke. En hoe langzamer en dichter op de tekst ze lazen, hoe duidelijker die voorkeur werd.

Simpel gezegd: het verschil is echt, maar het is stil. Het is geen foute zin die van de pagina springt. Het is een opgeteld gevoel dat iets net iets minder leeft.

Wat dit betekent voor jouw boek

Twee praktische conclusies.

Ten eerste: besteed je controle niet aan de vraag "voelt dit als een machine". Ervaren lezers konden die vraag niet beantwoorden, en jij dus ook niet — zeker niet in een taal die je niet leest. Zo'n controle levert geen informatie op.

Ten tweede: controleer wel andere dingen, en die zijn juist makkelijk te vinden. Heet een personage in hoofdstuk één hetzelfde als in hoofdstuk tien. Spreekt het het hele boek in dezelfde stijl. Is een terugkerende term elke keer gelijk vertaald. Dat is precies wat lezers ervaren als "er klopt iets niet", en het is ook het enige dat je kunt controleren zonder de taal te lezen.

De beperking die je moet kennen

De lezers kregen de openingshoofdstukken van deze boeken, geen volledige boeken. De onderzoekers zeggen dat zelf. Voor jou is dat relevant, want een eerste hoofdstuk bevat de problemen nog niet die zich over een heel boek opstapelen: een naam die halverwege verandert, een stijl die afdwaalt. Hoe langer het boek, hoe meer ruimte zulke dingen krijgen.

Een vollediger vergelijking van de opties staat in een menselijke vertaler tegenover AI, en de praktische controles in een vertaling controleren in een taal die je niet leest.

En boeken die geen roman zijn

De test ging over literaire fictie, waar stijl onderdeel van het product is. Bij non-fictie, een doe-het-zelfboek of een vakboek verschuift de rekensom: de lezer wil vooral begrijpen, en iets minder muzikaal proza stoort hem veel minder. Precisie in vaktermen wordt juist belangrijker.

Wat goed genoeg is, hangt dus af van het soort boek dat je schreef. Vraag je af waarvoor jouw lezer komt — een ervaring of informatie — en controleer daarnaar.

Voor wie de test zelf wil zien: het volledige onderzoek.