Moet er een moedertaalspreker over de vertaling gaan?

Ja — en vooral niet om fouten te vangen. Een lezer in de doeltaal is de enige die je kan vertellen of het boek klinkt als een boek of als een vertaling, en precies dat verschil bepaalt of lezers doorgaan naar het tweede hoofdstuk.

Het is ook de goedkoopste stap in het hele traject, en vaak de eerste die sneuvelt.

Wat hij opmerkt en niemand anders

Een vertaling kan volstrekt juist zijn en toch niet werken. Dit is het soort dingen dat alleen een plaatselijk oor hoort:

Zinnen die niemand zou zeggen. Grammaticaal correct, volkomen helder, en zo zegt men het gewoon niet. Dat is het meest voorkomende teken van vertaalde tekst, en een lezer ter plaatse herkent het in een seconde.

Een aanspreekvorm die niet klopt. In het Hebreeuws spreek je een vreemde gewoon in de tweede persoon aan. Andere talen hebben een verschil tussen beleefd en vertrouwd aanspreken, en een verkeerde keuze maakt het ene personage brutaal en het andere kil — zonder dat er één woord fout staat.

Humor die op de grond valt. Een correct vertaalde grap is geen grap. Iemand moet je vertellen dat het op bladzijde 60 grappig had moeten zijn.

Namen die raar klinken. Een naam die in het Hebreeuws mooi leest, kan in een andere taal klinken als een merk schoonmaakmiddel. We werkten dat uit in waarom namen veranderen in vertaalde boeken.

Hoe je er goed om vraagt

De veelgemaakte fout is een bestand sturen met "laat me weten wat je ervan vindt". Het antwoord wordt "heel mooi", en daar heb je niets aan.

Geef in plaats daarvan drie instructies:

1. Verbeter geen spelfouten en geen komma's. Dat is de taak niet.
2. Markeer elke plek waar je stopte omdat de zin vreemd klonk, ook als je niet kunt uitleggen waarom.
3. Antwoord na elk hoofdstuk in één zin: klinkt dit als een boek dat in deze taal geschreven is?

Die derde vraag is degene die je de echte informatie oplevert. We beschreven de werkwijze uitgebreider in hoe je een vertaling beoordeelt in een taal die je niet leest.

Hoeveel het moet zijn

Heb je tijd en budget, dan een volledige lezing. Zo niet, dan vangt een lezing van drie hoofdstukken de meeste problemen, want problemen in vertaalde tekst zijn bijna altijd terugkerend — dezelfde verkeerde keuze wordt keer op keer gemaakt.

Kies het eerste hoofdstuk, één hoofdstuk uit het midden en het laatste. Het eerste omdat lezers daar beslissen, het middelste omdat de stijl daar is uitgekristalliseerd, en het laatste omdat daar de scène staat waarvan jij het meest wilt dat hij aankomt.

Wie niet geschikt is voor de rol

Twee soorten mensen, die er juist uitzien als een goede keuze.

De eerste: iemand uit je eigen land die al jaren in het buitenland woont en de taal uitstekend spreekt. Hij begrijpt alles, en dat is precies het probleem — hij begrijpt ook een zin die vertaald klinkt, omdat zijn hoofd toch al in het Hebreeuws denkt en het gat ongemerkt opvult.

De tweede: iemand die van je houdt. Wie wil dat je slaagt, leest met een welwillend oog en zegt dat alles prachtig is. Vraag het juist aan iemand die geen reden heeft om een ongemakkelijk antwoord te ontwijken, en zeg er hardop bij dat je problemen zoekt en geen complimenten.

Waarom dit een norm is en geen luxe

Dit punt is niet van ons. De Amerikaanse schrijversbond stelde een aanbevolen contractbepaling op waarin staat dat wanneer er automatische hulpmiddelen bij een vertaling worden gebruikt, een menselijke vertaler het resultaat moet beheersen en elk woord moet goedkeuren.

Dat is contracttaal, en een zelfstandige schrijver onderhandelt met niemand. Maar het principe erachter geldt ook voor wie alleen werkt: aan het eind van het traject hoort iemand te staan die het gelezen, begrepen en goedgekeurd heeft.

Dat mag een vertaler zijn, een redacteur, of één goede lezer. Wat je liever niet hebt, is dat de enige die het boek in de nieuwe taal heeft goedgekeurd, degene is die die taal niet leest. De overige vragen in deze fase staan bij de veelgestelde vragen.